ශ්‍රී ලංකාවේ සිවිල් යුද්ධය අවසන් වී වසර දාහතකට වැඩි කාලයක් ගතවී ඇතත්, උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත්වල ජනතාව තවමත් බරපතල මානව හිමිකම් අභියෝගවලට මුහුණ දෙමින් සිටින බව ශ්‍රී ලංකා මානව හිමිකම් කොමිසම (HRCSL) අනතුරු අඟවා ඇත. 2026 ඔක්තෝබර් මාසයේ නිකුත් කරන ලද පුළුල් පරාසයක වාර්තාවක් හරහා කොමිසම මෙම දරුණු තත්ත්වය ජාතිය ඉදිරියේ ඉස්මතු කර ඇති අතර, ඉක්මන් ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමට රජයට බලකර සිටී.
යුද්ධයෙන් පසු ඇති නොවූ සංහිඳියාව
2009 වර්ෂයේ දී දශක තුනකට ආසන්න සිවිල් ගැටුම නිමා වූ නමුත්, ඒ හා සම්බන්ධ මූලික ගැටළු බොහොමයක් නිරාකරණය නොවී ඇති බව HRCSL වාර්තාව පෙන්වා දෙයි. සත්‍යය හා ගිණුම්කරණය, යුක්තිය ඉටු කිරීම, ඉඩම් අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම, ආගමික නිදහස සහ ජීවනෝපායන් සුරක්ෂිත කිරීම යන ක්ෂේත්‍රවල ප්‍රජාවන් දිනෙන් දින බාධකවලට ලක්වෙමින් සිටිති. රාජ්‍ය ආයතන සහ ජාත්‍යන්තර සංවිධාන විසින් සංහිඳියාව ප්‍රවර්ධනය සඳහා ක්‍රියාමාර්ග ගත් බව ප්‍රකාශ කළ ද, ඒ ප්‍රයත්නයන් ප්‍රමාණවත් නොවන බව ආධිපත්‍යයෙන් ලෝකයට ප්‍රකාශ කිරීමට HRCSL ඉදිරිපත් වී ඇත.
ඉඩම් අයිතිවාසිකම් හා අවතැන්වීම
HRCSL වාර්තාවේ ඉස්මතු කෙරෙන ප්‍රධාන ගැටළුවක් ලෙස ඉඩම් අයිතිවාසිකම් ගැටළුව සඳහන් කළ හැකිය. යුද්ධය අතරතුර සහ ඉන් පසුව අවතැන් වූ ජනතාව ගණනාවකට තවමත් ඔවුන්ගේ ඉඩම් නිසිලෙස ලබා දී නොමැත. ඇතැම් ප්‍රදේශවල ඉඩම් හමුදා භාරයේ ඇති අතර, ඒවා ආපසු ලබා දීමේ ක්‍රියාවලිය ඉතාමත් සෙමෙන් ක්‍රියාත්මක වන බව ප්‍රජා නියෝජිතයෝ පෙන්වා දෙති. ඉඩම් ලේඛනවල නොගැලපීම් සහ නීතිමය ආධාරය ලබා ගැනීමේ දුෂ්කරතා හේතුවෙන් ගොවීන් සහ ධීවරයන් ඇතුළු සාමාන්‍ය ජනතාව ඉතාමත් දුෂ්කර ජීවිතයක් ගත කරමින් සිටිති.
ආගමික නිදහස හා සංස්කෘතික අයිතිවාසිකම්
ආගමික නිදහස සම්බන්ධයෙන් ද HRCSL කොමිසම දැඩි කනස්සල්ල ප්‍රකාශ කර ඇත. උතුරු හා නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල ආගමික ස්ථාන ගොඩනැගීමේදී සහ ආගමික වතාවත් සිදු කිරීමේදී ඇතැම් ප්‍රජාවන් බාධකවලට මුහුණ දෙන බව වාර්තා වී ඇත. ජනතාවගේ සංස්කෘතික අනන්‍යතාව ආරක්ෂා කිරීම සහ ඔවුන්ගේ සාම්ප්‍රදායික ජීවන රටාව ගෞරවාන්විතව රැකීම රාජ්‍යයේ වගකීමක් බව HRCSL ප්‍රකාශ කරයි. ආගමික ස්ථාන ආශ්‍රිත ව ඇති ගැටළු නිරාකරණය සඳහා ස්වාධීන විමර්ශනයක් සිදු කළ යුතු බවද කොමිසම නිර්දේශ කරයි.
ජීවනෝපාය හා ආර්ථික අයිතිවාසිකම්
යුද්ධයෙන් ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවල ජනතාවගේ ජීවනෝපාය ගැටළු ද HRCSL වාර්තාවේ ප්‍රමුඛ ස්ථානයක් ගනී. ධීවර ජනතාව, ගොවීන් සහ කුඩා ව්‍යාපාරිකයන් ඔවුන්ගේ ජීවිකාව නැවත ගොඩ නැගීමේදී ප්‍රමාණවත් රාජ්‍ය සහාය නොලැබෙන බව පෙනේ. යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය සහ ආර්ථික ඒකාබද්ධ කිරීමේ ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක වුවත්, ඒවායේ ප්‍රතිලාභ ප්‍රාදේශීය ජනතාවට ලැබෙන ආකාරය ප්‍රශ්නාර්ථයක් ව පවතී. ශ්‍රම අයිතිවාසිකම් ද ලිඛි